Verslaving

Als verdoving eruitziet als normaal

Verslaving begint niet altijd met flessen drank, lege pillenstrips of middelen waarvan iedereen meteen zegt: daar gaat het mis. Dat is het zichtbare deel, maar lang niet het hele verhaal. Verslaving kan veel subtieler je leven binnensluipen. In die telefoon die je honderd keer per dag ontgrendelt voor een snelle prikkel. In de drang om te blijven werken, ook ’s avonds, omdat de stilte die valt als je stopt te onrustig voelt. In eten, kopen, gokken, gamen, seks, social media of voortdurend klaarstaan voor anderen. Soms ziet verdoving er zelfs keurig uit. Je bent behulpzaam, productief, betrokken en onmisbaar, maar ondertussen gebruik je die beweging om niet stil te hoeven staan bij wat er vanbinnen gebeurt.

Daarom gaat verslaving zelden alleen over het middel of het gedrag zelf. Het gaat ook over wat je ermee probeert te regelen in je binnenwereld. Onrust dempen, leegte vullen, spanning verdoven, schaamte wegdrukken of even ontsnappen aan een oud litteken dat blijft trekken. Je grijpt niet naar je scherm, je glas, je werk of je overvolle agenda omdat het je werkelijk vrij maakt, maar omdat het je kort verlost van iets wat je niet goed kunt verdragen. Even geen voelen. Even geen stilte. Even geen lichaam dat zegt dat er iets schuurt. Alleen wordt die tijdelijke verlichting langzaam een patroon waar je steeds moeilijker uitkomt. Wat eerst helpt om overeind te blijven, begint na verloop van tijd je ruimte, je vrijheid en je contact met jezelf kleiner te maken.

Juist daarom zijn de moderne vormen van verslaving zo verraderlijk. Iemand die te veel drinkt krijgt vroeg of laat afkeuring, maar iemand die zichzelf leegwerkt, altijd bereikbaar is of zich volledig wegcijfert voor anderen krijgt vaak waardering. Je bent sterk, loyaal, gedreven, sociaal of verantwoordelijk, terwijl je zenuwstelsel achter de schermen in overdrive staat. Je wordt geleefd door de volgende prikkel, deadline, like, taak of behoefte van een ander. Ondertussen raak je het contact kwijt met je grenzen, je lichaam en wat je werkelijk nodig hebt. Je blijft rennen om de stilte voor te blijven, bang voor het moment waarop de hectiek stopt en de onrust vanbinnen zich opnieuw meldt. Dan is verslaving niet alleen wat je doet, maar vooral wat je niet meer durft te voelen.

Hoe verdoving je leven gijzelt

Elke vorm van verslaving eist vroeg of laat zijn tol. Of je nu vlucht in drank, pillen, drugs, gokken, zestig uur per week werken, eindeloos scrollen op je scherm of voortdurend klaarstaan voor anderen, ergens betaal je de rekening. Vaak gebeurt dat precies op de plekken die het belangrijkst zijn: je relaties, je gezondheid en je innerlijke rust. In relaties ontstaat langzaam een onzichtbare muur. Je bent er fysiek wel, maar vanbinnen ben je bezet. Je hoofd zit alweer bij de volgende deadline, je hand zoekt naar je telefoon, je lijf verlangt naar de volgende prikkel of je gevoel is zo vlak geworden dat de ander je nauwelijks nog kan bereiken. De mensen dichtbij voelen dat je er niet echt bent, ook al zit je naast hen op de bank. Je hoort wat ze zeggen, je knikt op het juiste moment, maar ergens ben je al onderweg naar je volgende vluchtplek. Zo ontstaat een knagende eenzaamheid aan beide kanten: jij raakt verder weg van jezelf en de ander raakt jou steeds moeilijker aan.

Ondertussen draait je lichaam op de achtergrond overuren. Omdat je vermoeidheid, stress, leegte of emotionele pijn steeds opnieuw dempt met hetzelfde gedrag, raak je het contact kwijt met de natuurlijke grenzen van je lijf. Je gaat door waar je eigenlijk zou moeten stoppen, zoekt prikkels waar rust nodig is en houdt de buitenkant overeind terwijl de binnenkant steeds verder onder druk komt te staan. Dat kan zich uiten in chronische uitputting, slecht slapen, vage lichamelijke klachten, somberheid, prikkelbaarheid of een constant opgejaagd gevoel. Je bent de hele dag brandjes aan het blussen en ballen in de lucht aan het houden, vooral om te voorkomen dat de façade barst. Naar buiten toe ben je de succesvolle professional, de gulle gever, de gezellige levensgenieter of degene die altijd beschikbaar is. Maar zodra de deur achter je dichtvalt, blijft iets anders over: de pijnlijke stilte van iemand die steeds harder rent om zichzelf niet te hoeven voelen.

De fabel van de sterke wil

De grootste denkfout rond verslaving is dat het vooral een kwestie van ruggengraat of wilskracht zou zijn. Alsof je op maandagochtend wakker wordt, even streng tegen jezelf praat en daarna keurig een ander mens wordt. Misschien herken je die innerlijke onderhandeling wel: vanaf morgen stop ik, volgende week neem ik gas terug, na deze drukke periode doe ik het anders. En je meent het ook. Je neemt je oprecht voor om minder te drinken, niet meer eindeloos te scrollen, je werk niet langer als vluchtplek te gebruiken of niet steeds opnieuw naar hetzelfde verdovende gedrag te grijpen. Maar zodra stress oploopt, schaamte wordt aangeraakt, leegte voelbaar wordt of oude onrust de kop opsteekt, neemt de automatische piloot het vaak alweer over voordat jij goed en wel hebt kunnen kiezen. Niet omdat je slap bent, maar omdat een systeem in alarmstand zich niet zomaar laat bijsturen door een verstandige gedachte.

Dat gedrag is ooit ergens ontstaan als een slimme, soms zelfs noodzakelijke oplossing voor iets wat te groot, te pijnlijk of te eenzaam voelde. Het hielp je spanning dempen, controle houden, overeind blijven, niet voelen of de dag doorkomen toen er geen betere manier beschikbaar was. Alleen kan de oplossing van toen later de gijzelnemer van nu worden. Als je verslaving alleen probeert aan te pakken door het gedrag te verbieden, zonder te kijken waarom je systeem zo hard naar verdoving zoekt, trek je vooral de pleister van de wond. De pijn eronder blijft zitten en zoekt vroeg of laat een nieuwe uitgang. Dan verschuift het van drank naar werk, van scrollen naar eten, van pleasen naar controle, of van controle naar opnieuw verdoven. Echte verandering begint daarom niet bij harder tegen jezelf vechten, maar bij eerlijk onderzoeken wat je probeert te dempen, waar je systeem voor op de vlucht is en welke rust, steun of begrenzing daar eigenlijk nodig is.