Jezelf zijn en blijven

De modernste ziekte van deze tijd is de hysterische zoektocht naar ‘jezelf zijn’, alsof er ergens diep vanbinnen nog een originele Freek, Peter of Ingrid vacuüm verpakt ligt te wachten tot iemand eindelijk de hypotheek, opvoeding, vergaderingen en verkeerde vakantiekeuzes eraf pelt. Acda en De Munnik zongen het prachtig krom: “Ik ben mezelf niet, of al die jaren nooit geweest.” Daar kun je een complete identiteitscrisis op bouwen, maar als jij al die jaren jezelf niet was, wie heeft dan die hypotheek afgesloten, die kinderen grootgebracht, ruzie gemaakt over de thermostaat en op woensdag havermelk gekocht omdat gewone melk ineens verdacht voelde? De buurman lijkt mij als verklaring wel erg ruim ingezet.

Je was al die jaren gewoon jezelf, alleen misschien in een uitvoering waar je inmiddels behoorlijk op bent uitgekeken, en dat klinkt natuurlijk veel minder meeslepend dan zeggen dat je jezelf ergens onderweg bent kwijtgeraakt. Terugvinden suggereert bovendien dat je persoonlijkheid vermoedelijk tussen 2008 en de IKEA uit je jaszak is gevallen en nog steeds bij gevonden voorwerpen ligt. Je kunt jezelf aanpassen, inhouden, overschreeuwen of twintig jaar proberen een aangenaam mens te zijn terwijl je vanbinnen eigenlijk iemand met een fluitketel bent, maar degene die dat allemaal doet ben jij. Zelfs op Bali, waar je drie weken op blote voeten kunt lopen en bij zonsopgang ademhalen alsof Indonesië zonder jou zuurstoftekort krijgt, staat ’s morgens nog steeds hetzelfde hoofd op.

Wie bepaalt de echte versie

Daar begint voor mij de echte kronkel, want welke versie van jou krijgt officieel het keurmerk ‘authentiek’? De man thuis aan tafel, dezelfde man tijdens een vergadering of degene die met oude vrienden ineens luidruchtiger wordt dan hij zelf voor mogelijk hield? Wie ooit een familiereünie heeft bezocht, weet dat persoonlijkheid een flexibel natuurverschijnsel is. Je kunt leidinggeven aan honderdvijftig mensen en naast je oudere broer binnen vier minuten weer dat joch worden dat vroeger niet aan de afstandsbediening mocht komen. Dat betekent niet dat één van die versies nep is. We reageren nu eenmaal op omgeving, geschiedenis, verwachtingen en op degene die tegenover ons zit, en juist dat vermogen om te schakelen hoort óók bij wie we zijn.

Neem iemand die bekendstaat als de menselijke versie van een Zwitsers uurwerk, altijd op tijd, agenda strak, sleutels op dezelfde plek en waarschijnlijk vervangt hij de batterij van de rookmelder drie dagen vóórdat dat kreng om kwart over drie ’s nachts begint te piepen. Tot hij zijn koffie in de koelkast zet, zijn telefoon zoekt terwijl hij ermee belt en bij het tankstation vertrekt zonder te tanken, waarna iemand onmiddellijk zegt dat hij “zichzelf niet is”. Natuurlijk wel, wie moet het anders zijn? Vermoeidheid, verdriet, spanning of verliefdheid kunnen gedrag veranderen zonder dat iemand daarmee plotseling uit zijn eigen persoonlijkheid verdwijnt. Wij verwarren vertrouwd gedrag alleen graag met iemands ware aard, en zodra iemand van het vaste script afwijkt, organiseren we meteen een zoekactie.

Jezelf zijn is geen vrijbrief

Aanpassen heeft ondertussen bijna een slechte naam gekregen, alsof rekening houden met een ander automatisch betekent dat je jezelf verloochent. Natuurlijk kun je jezelf zo lang wegcijferen dat er uiteindelijk vooral een keurige verpakking met benen overblijft, maar afstemmen, doseren en soms bewust je mond houden horen net zo goed bij volwassen gedrag. Niet ieder gevoel hoeft met zwaailicht naar buiten en niet iedere gedachte verdient microfoontijd. Ik gedraag me bij een uitvaart anders dan bij de slager en dat lijkt me voor beide partijen een geruststellende gedachte. Jezelf zijn betekent dus niet dat iedere impuls onmiddellijk het podium op moet, maar dat je voldoende regie houdt over welke kant van jezelf je op welk moment naar voren laat.

Daarom wordt “ik ben gewoon mezelf” ook zo interessant, want die zin valt opvallend vaak vlak voordat iemand iets buitengewoon onaangenaams gaat vertellen. “Je kent mij, ik draai nergens omheen”, en daar komt zonder verdoving een persoonlijkheidsanalyse waar een diagnostisch centrum normaal drie gesprekken en een multidisciplinair overleg voor nodig heeft. Maar het is niet bot, begrijp je, het is authentiek. Zo heet een lompe opmerking ineens eerlijkheid, egocentrisme wordt grenzen stellen en drie kwartier over jezelf praten heet ruimte innemen. Voor je het weet heeft ieder gebrek aan zelfbeheersing een wellnessnaam gekregen en staat iemand naast de ravage te vertellen dat hij eindelijk dicht bij zichzelf is gebleven. Jezelf zijn is geen eindstation en al helemaal geen vrijbrief, maar een behoorlijk druk huishouden waarin jij hopelijk nog weet wie de sleutel van de voordeur heeft.

Het ideale zelf is nep-PR

De uitdrukking “ik ben mezelf niet” verschijnt opvallend vaak wanneer we onszelf niet bevallen. Niemand komt na een fantastische presentatie stralend thuis met de mededeling dat er iets ernstig mis is omdat hij vanmiddag uitzonderlijk goed was. De stille man die ineens de ene grap na de andere uit zijn mouw schudt, wordt ook niet onmiddellijk naar een identiteitskliniek gebracht, want dan heet het dat hij eindelijk loskomt. Maar wordt diezelfde man nors, onzeker of totaal uit zijn doen, dan is hij ineens “niet zichzelf”. Daar verraadt zich iets aardigs: meestal zijn we onszelf helemaal niet kwijt, we voldoen alleen even niet aan het beeld dat onze eigen PR-afdeling zo zorgvuldig van ons heeft opgebouwd.

Die PR-afdeling kent zijn vak. De sterke vrouw blijft sterk, de rustige man beheerst, de zorgzame mens staat altijd klaar en de gezellige vriend brengt sfeer tot minstens half twaalf. Tot het leven besluit zich nergens iets van aan te trekken. De sterke vrouw stort in, de rustige man ontploft, de zorgzame mens heeft ineens geen zin meer om iedereen overeind te houden en de gezellige vriend wil om half tien naar huis omdat hij het gezelschap behoorlijk zat is. Dan verschijnt geen vreemde indringer, maar een kant die niet in de brochure stond. Het ongemak zit vooral in de ontdekking dat je groter, tegenstrijdiger en aanzienlijk minder representatief bent dan het keurige verhaal dat je jarenlang over jezelf hebt verspreid.

Jezelf kennen betekent daarom niet dat je één definitieve beschrijving maakt en die vervolgens levenslang aan de koelkast hangt. “Ik ben nu eenmaal zo” klinkt stevig, maar is vaak een uitstekende manier om iedere ontwikkeling alvast buiten te sluiten. Mensen zijn geen karakteromschrijving op LinkedIn. We leren, verharden, verzachten, verlangen, schrikken en nemen onderweg besluiten waarvan we later denken: welke idioot heeft dát bedacht? Jij dus, en ook die versie hoort bij het gezelschap. Wie zichzelf uitsluitend aardig, sterk, nuchter of verstandig noemt, kent zichzelf vermoedelijk vooral uit de brochure en heeft de magazijndeur nog niet geopend.

Wie kun je anders zijn

Daar wordt het interessanter dan de zoektocht naar een verborgen “ware ik”. Onder voldoende lagen verschijnt namelijk geen glimmend fabrieksexemplaar met garantiebewijs en een sticker 100% authentiek. Je leert vooral méér van jezelf herkennen zonder bij iedere afwijking de alarmcentrale te bellen. Blijkbaar kan ik jaloers zijn, soms laf reageren, geen zin hebben om aardig te doen en op andere momenten sterker blijken dan ik zelf had verwacht. Dat maakt je niet minder echt, alleen minder romantisch verpakt. Groei zit niet in het wegpoetsen van alles wat niet bij je ideale zelf past, maar in verdragen dat jouw persoonlijkheid geen showroom is waarin alleen de mooiste modellen vooraan mogen staan.

Juist daar wringt de huidige authenticiteitscultus. We zoeken nogal eens niet naar onszelf, maar naar een uitvoering waar we tevreden mee kunnen zijn: ontspannen, zelfverzekerd, gezond begrensd, betekenisvol bezig en uiteraard voorzien van een ochtendroutine waar een olympisch team nerveus van wordt. Zo’n mens woont vooral op Instagram en in retraitefolders waar je voor €1.895 leert dat je niets nodig hebt om gelukkig te zijn. De gewone uitvoering wordt wakker met een stijve rug, twijfelt bij de koffie aan drie beslissingen tegelijk, loopt naar boven en weet daar niet meer waarom, waarna hij zich twintig minuten ergert aan iets waarvan hij zelf ook beseft dat het volkomen onbelangrijk is. Ook dát ben je, waarschijnlijk zelfs vaker dan de serene versie in linnen broek.

De vraag is dus niet óf je jezelf bent, want daar kom je eenvoudigweg niet onderuit. Interessanter is welke kanten je kent, welke je voortdurend probeert weg te poetsen en welke eigenschappen je zo vaak hebt herhaald dat je ze inmiddels voor je identiteit bent gaan aanzien. Je kunt veranderen zonder iemand anders te worden, nee leren zeggen terwijl je jarenlang ja zei, zachter worden zonder je kracht kwijt te raken en bang zijn terwijl je jezelf altijd als moedig hebt beschouwd. Je hoeft daarvoor nergens naar jezelf op zoek. Je bent al die tijd gewoon meegegaan. Misschien is alleen het verhaal dat je over jezelf vertelt te klein geworden voor de mens die erin moet wonen.

Wanneer iemand binnenkort plechtig aankondigt dat hij eindelijk “helemaal zichzelf wil worden”, wens hem dan vooral veel succes, maar maak het project niet groter dan nodig. Je hoeft geen verborgen kern op te graven, geen oude versie terug te halen en ook geen compleet nieuw mens te bouwen. Je kunt wel opnieuw kijken naar wat je doet, wat je inmiddels anders wilt en welke kanten van jezelf wat meer of juist minder ruimte mogen krijgen. Jezelf zijn is geen eindresultaat dat na voldoende zelfonderzoek wordt opgeleverd. Het project is al lang begonnen en jij loopt er vanaf dag één middenin rond, zelfs op de dagen dat je jezelf behoorlijk tegenvalt. Hoe kun je anders zijn?

Kennismaken zonder wachtlijst

Als je na het lezen van deze NieuwsBlog merkt dat er iets in jouw leven niet goed voelt of vastzit, hoef je daar niet meteen een nette levensvraag van te maken. Soms weet je gewoon dat doorgaan zoals je nu doet weinig nieuws gaat opleveren. Ik ben Freek, coach en psycholoog uit Drachten, en al ruim 30 jaar praat ik met mensen over levensvragen, relaties en werkstress. In al die gesprekken heb ik geleerd dat het probleem lang niet altijd alleen zit in wat jij anders zou moeten doen. Daarom kijk ik ook naar wat bij jou ligt, wat er tussen mensen gebeurt en welke omstandigheden invloed blijven houden. Het leven past nu eenmaal zelden netjes in één doosje. Verwacht daarom geen etiket of standaardpraatje. Ik luister, vraag door, leg verbanden en zeg het wanneer ik denk dat iets anders zit dan jij tot nu toe dacht.

Kennismaken begint met een gratis en vrijblijvend gesprek van 60 minuten, in mijn praktijk aan huis in Drachten of online als dat beter past. Vooraf vul je een digitaal kennismakingsformulier in over wat er speelt en wat voor jou belangrijk is. Ik lees vooraf wat je levensvraag is, of waar het in je leven schuurt of vastzit, zodat we tijdens het gesprek meteen kunnen aansluiten. Minstens zo belangrijk is de klik: je ervaart hoe ik luister, doorvraag en reageer en of mijn manier van coachen bij je past. Past jouw levensvraag beter bij iemand anders, dan zeg ik dat. Heb je vooraf een korte vraag, dan bereik je me via de WhatsApp-knop. Vul hieronder je gegevens en levensvraag in en geef aan wanneer je wilt afspreken. Binnen 24 uur neem ik zelf contact met je op en plannen we een afspraak, overdag of ’s avonds en altijd binnen 2 weken.