Verslaving

Als verdoving eruitziet als normaal

Verslaving begint niet altijd met flessen drank, lege pillenstrips of middelen waarvan iedereen meteen zegt: daar gaat het mis. Dat is het zichtbare deel, maar lang niet het hele verhaal. Verslavende patronen kunnen veel stiller je leven binnensluipen. In die telefoon die je honderd keer per dag ontgrendelt voor een snelle prikkel. In de drang om te blijven werken, ook ’s avonds, omdat stoppen meer onrust geeft dan doorgaan. In gokken, gamen, kopen, eten, seks, social media of ander gedrag dat steeds meer ruimte opeist. Verdoving kan er zelfs keurig uitzien. Je bent behulpzaam, productief, betrokken en onmisbaar, terwijl je ondertussen voortdurend bezig blijft om maar niet stil te vallen. Verslaving gaat daarom niet alleen over het middel of het gedrag zelf. Minstens zo belangrijk is wat het voor je doet. Het kan onrust dempen, spanning tijdelijk laten zakken, gedachten onderbreken, leegte vullen of gevoelens op afstand houden. Dat korte moment van verlichting maakt juist dat je er opnieuw naar teruggrijpt. Naar je scherm, je glas, je werk, het gokken of die volgende prikkel.

Wat eerst hielp om iets draaglijker te maken, kan langzaam een patroon worden waarin je steeds minder vrij kiest. Je neemt je voor te stoppen, te minderen of het anders te doen, maar merkt dat je toch weer terugvalt in hetzelfde spoor. Daar begint het verlies van regie. Je bent langer bezig dan je van plan was, merkt dat het steeds meer tijd of aandacht vraagt of dat het invloed krijgt op je nachtrust, gezondheid, geld, werk, relatie of concentratie. Toch blijf je doorgaan. Het gaat daarbij niet alleen om hoe vaak je iets doet, maar vooral om hoeveel vrijheid je nog hebt om het níét te doen. Niet iedere gewoonte is daarmee meteen een verslaving, maar wanneer een middel of gedrag steeds meer bepaalt wat je doet en steeds minder ruimte laat voor een vrije keuze, is er wel iets aan de hand. En daarvoor hoef je niet eerst alles kwijt te raken. Aan de buitenkant kan je leven behoorlijk normaal doorgaan, terwijl je vanbinnen allang voelt dat je niet meer helemaal zelf aan het stuur zit.

Hoe verdoving je leven gijzelt

Wanneer een middel of gedrag steeds meer ruimte opeist, blijft dat zelden beperkt tot dat ene stukje van je leven. Het schuift mee naar je relatie, je slaap, je werk, je gezondheid en de manier waarop je aanwezig bent bij mensen die je lief zijn. Je kunt naast iemand op de bank zitten en toch nauwelijks beschikbaar zijn. Je aandacht zit alweer bij de volgende deadline, je telefoon, het glas, het gokken, de aankoop of gewoon bij het moment waarop je weer even uit jezelf kunt. De ander merkt dat vaak eerder dan jij. Die gaat vragen stellen, zich zorgen maken, geïrriteerd reageren of juist steeds minder zeggen omdat ieder gesprek toch ergens vastloopt. Zo ontstaat er langzaam afstand. Jij voelt je sneller bekritiseerd of gecontroleerd, de ander voelt zich buitengesloten. En voor je het weet zit je nog altijd naast elkaar op dezelfde bank, maar leeft ieder aan zijn eigen kant ervan.

Ook je lichaam doet mee in dat verhaal. Wanneer je vermoeidheid, spanning of onrust telkens overstemt, raak je steeds verder verwijderd van wat je lijf aangeeft. Je gaat door terwijl je moe bent, zoekt afleiding wanneer rust nodig is en merkt vaak pas laat hoeveel energie het kost om alles overeind te houden. Slecht slapen, prikkelbaarheid, somberheid, een opgejaagd gevoel of lichamelijke klachten kunnen zich opstapelen. Juist die vermoeidheid en prikkelbaarheid maken het vervolgens nog moeilijker om werkelijk aanwezig te zijn bij anderen, waardoor het ene het andere begint te versterken. Aan de buitenkant hoeft intussen weinig te zien te zijn. Je werkt, lacht, zorgt, regelt en verschijnt gewoon op tijd. Dat is geen bewijs dat het meevalt. Het kan juist betekenen dat je heel goed bent geworden in doorgaan terwijl er vanbinnen steeds minder ruimte overblijft. Verslaving hoeft je leven niet in één klap te ontregelen. Ze kan het ook stukje bij beetje smaller maken, totdat rust onrustig voelt, nabijheid moeite kost en je steeds minder zelf bepaalt wat je nodig hebt.

De fabel van de sterke wil

De grootste denkfout rond verslaving is dat het vooral een kwestie van ruggengraat of wilskracht zou zijn. Alsof je op maandagochtend wakker wordt, jezelf streng toespreekt en daarna keurig een ander mens bent. Je kent die innerlijke onderhandelingen wellicht: vanaf morgen stop ik, volgende week neem ik gas terug, na deze drukke periode doe ik het anders. En je meent het ook. Je neemt je oprecht voor minder te drinken, niet meer eindeloos te scrollen, je werk niet langer als vluchtplek te gebruiken of niet opnieuw naar hetzelfde verdovende gedrag te grijpen. Alleen is een ingesleten patroon vaak sneller dan een goed voornemen. Zodra spanning oploopt, leegte voelbaar wordt of schaamte wordt geraakt, ligt de bekende uitweg alweer klaar. En juist die schaamte kan het patroon versterken: je baalt van wat je doet, veroordeelt jezelf ervoor en zoekt vervolgens opnieuw iets waarmee je dat rotgevoel even niet hoeft te voelen. Niet omdat je te weinig karakter hebt, maar omdat je brein heeft geleerd dat bepaald gedrag op korte termijn iets oplevert: rust, afleiding, opluchting of even niets hoeven voelen.

Dat betekent niet dat je geen verantwoordelijkheid hebt voor wat je doet. Integendeel. Verantwoordelijkheid begint juist wanneer je stopt met jezelf alleen maar te veroordelen en gaat onderzoeken wat er werkelijk gebeurt. Alleen verbieden is daarbij vaak te weinig. Je haalt het gedrag weg, maar daarmee is nog niet verdwenen wat je ermee probeerde te regelen. Wat tijdelijk hielp om spanning te dempen, controle te houden of jezelf op de been te houden, kan na verloop van tijd tegen je gaan werken. En wanneer je alleen strijdt tegen de buitenkant, blijft de behoefte aan verlichting bestaan. Dan kan het patroon terugkomen of van vorm veranderen: van drank naar werk, van scrollen naar eten, van voortdurend pleasen naar alles onder controle willen houden. Echte verandering vraagt daarom meer dan harder tegen jezelf vechten. Ze begint bij begrijpen wanneer de drang ontstaat, wat eraan voorafgaat, wat het gedrag je op dat moment geeft en wat je nodig hebt om daar anders mee om te leren gaan. Niet de schuldvraag staat dan centraal, maar de verantwoordelijkheid om je keuzevrijheid stap voor stap terug te pakken.