Angst en paniek als je grip verliest

Angst groeit in gewone dagen

Angst hoeft niet met sirenes binnen te komen. Ze nestelt zich stilletjes tussen gewone dagen, totdat spanning steeds meer ruimte inneemt en je nauwelijks nog weet wanneer dat eigenlijk begonnen is. Je staat op en je hoofd heeft de vergadering al geopend voordat jij koffie hebt gezet. De telefoon licht op, iemand verwacht iets van je en de dag trekt zich nergens iets van aan. Aan de buitenkant gebeurt er weinig bijzonders. Vanbinnen ben je steeds alerter op wat er kan gebeuren, wat er mis kan gaan en hoe je dat alvast kunt voorkomen. Vooruitdenken krijgt langzaam een uniform aan: controleren, checken, nog een keer nadenken en voor alle zekerheid ook nog even twijfelen. Ontspannen wordt daardoor niet iets wat vanzelf gebeurt, maar iets waar je ineens je best voor moet doen.

Een paniekaanval komt minder beleefd binnen. Je hartslag schiet omhoog, je adem verandert, je wordt duizelig of benauwd en binnen enkele minuten voelt het alsof je de controle kwijtraakt of alsof er lichamelijk iets ernstigs gebeurt. De aanval trekt weer weg, maar je hoofd onthoudt hem uitstekend. Vanaf dat moment wordt iedere bonzende hartslag, vreemde ademhaling of volle winkel ineens verdacht terrein. Je gaat opletten, vermijden en vooruitrekenen waar het opnieuw mis kan gaan. Dan wordt niet alleen de paniek zwaar, maar vooral het wachten erop. Voor je het merkt is angst niet meer alleen een bezoeker, maar iemand die zich met je agenda begint te bemoeien. Je wereld wordt kleiner terwijl steeds meer energie gaat naar het voorkomen van iets dat nog niet is gebeurd.

Angst heeft ook niet altijd één keurige oorzaak waar je een cirkel omheen kunt zetten. Langdurige druk, geldzorgen, verlies, mantelzorg, spanningen thuis of jarenlang veel verantwoordelijkheid dragen stapelen zich soms zo op dat je hoofd en lichaam nauwelijks nog terugschakelen. Soms is er geen duidelijke aanleiding. Je merkt dan vooral dat je sneller schrikt, lichamelijke signalen minder vertrouwt, meer controle zoekt of steeds verder vooruit probeert te denken. Angst wordt pas echt lastig wanneer ze niet meer alleen waarschuwt voor gevaar, maar langzaam gaat bepalen hoe jij je leven inricht: waar je nog naartoe gaat, wat je liever overslaat, hoeveel ruimte je jezelf geeft en hoeveel vrijheid je ongemerkt inlevert om je veilig te blijven voelen.

Wanneer je lichaam alarm slaat

Je kunt lang denken dat het nog gaat. Je past je aan, slikt iets weg, zet door, maakt een grap en zegt dat het druk is maar verder prima. Tot je lichaam ophoudt met fluisteren. Je hart gaat tekeer in de auto, je ademhaling versnelt in de supermarkt of je zit tijdens een vergadering vooral te voelen of alles wel goed blijft gaan. ’s Nachts zoekt je hoofd naar verklaringen en oplossingen alsof er ergens een storingsoverzicht moet bestaan, terwijl je lijf nog steeds paraat staat. Je verlangt naar rust, maar een deel van je aandacht blijft ondertussen controleren of het wel veilig genoeg is om die rust toe te laten. Rust wordt dan iets waar je naar verlangt én tegelijk argwanend naar kijkt.

Het ontregelende aan angst en paniek is dat niet alleen het moment zelf steeds meer aandacht krijgt. Ook wat eraan voorafgaat en wat er mis kan gaan, begint mee te tellen. Je merkt je hartslag op, voelt spanning in je borst of wordt even duizelig en staat meteen op scherp. Je lichaam verandert ongemerkt in een dashboard waarop ieder lampje betekenis krijgt. Een signaal waar je vroeger nauwelijks bij stilstond, wordt ineens iets wat je nauwlettend volgt. Niet omdat je je aanstelt, maar omdat je steeds beter wordt in het opsporen van alles wat je als voorteken van een nieuwe golf van angst of paniek leest. Alleen heeft dat talent een vervelende bijwerking: er blijven steeds minder momenten over waarop je gewoon ergens bent zonder jezelf ondertussen te controleren.

Langzaam gaat ook je gedrag zich aanpassen. Je gaat nog naar die afspraak, maar weet vooraf al wanneer je kunt vertrekken. Je rijdt nog auto, maar kiest liever een route met minder verrassingen. In een winkel kijk je waar de uitgang is en bij een drukke bijeenkomst weet je voordat je jas uit is al hoe je weer buiten komt. Wat vroeger vanzelf ging, vraagt steeds vaker overleg met jezelf. Je kunt nog veel, maar niet meer zonder dat angst even aan tafel schuift. Daar zit de verschuiving: angst is niet langer alleen een gevoel dat af en toe opkomt, maar begint mee te beslissen over routes, afspraken, plekken en keuzes. Voor je het merkt zit ze niet meer op de passagiersstoel, maar met één hand aan het stuur. Precies daar begint vrijheid langzaam terrein te verliezen.

Als je bang wordt voor de angst

Na een paar heftige angst- of paniekmomenten kan er iets extra’s ontstaan: je wordt niet alleen bang van wat er gebeurt, maar ook van de kans dat het opnieuw gebeurt. Je let scherper op je hartslag, ademhaling, duizeligheid of dat vreemde gevoel in je buik en merkt ineens van alles op waar je vroeger gewoon aan voorbijliep. Voor je het weet heeft je hoofd er een extra taak bij: controleren of alles nog wel goed gaat. Een snellere hartslag is dan niet meer zomaar een snellere hartslag, maar voelt als een vooraankondiging van ellende. Zo krijg je naast angst ook nog een bewakingsdienst in je hoofd die voortdurend kijkt of ze alweer onderweg is.

Dat systeem houdt zichzelf behoorlijk goed aan de gang. Hoe meer je controleert, hoe meer je opmerkt en hoe belangrijker ieder lichamelijk signaal wordt. Je houdt uitgangen in de gaten, plant vooruit, zorgt dat je niet te ver van huis bent of bedenkt alvast wat je doet wanneer het misgaat. Soms laat je een situatie helemaal schieten. Dat geeft op korte termijn rust, want wegblijven werkt uitstekend tegen iets wat je niet tegenkomt. Alleen leert je systeem daardoor ook niet dat spanning oploopt en daarna weer zakt zonder dat jij hoeft te vluchten, ontsnappen of voortdurend aan de knoppen te zitten.

De bedoeling achter al dat controleren en vermijden is heel begrijpelijk: je probeert jezelf veilig te houden. Alleen wordt veiligheid op den duur een duur abonnement. Een winkel, vergadering, autorit of afspraak is dan niet meer gewoon wat het is, maar ook een situatie waarvoor je in je hoofd alvast een noodplan bouwt. Zo krijgt angst steeds meer invloed op waar je heen gaat, wat je doet en hoeveel ruimte je jezelf nog geeft. Verandering begint daarom niet met angst verbieden of jezelf streng toespreken dat je nergens meer bang voor mag zijn. Het begint met herkennen hoe jouw cirkel werkt en eerlijk kijken naar wat je werkelijk helpt en wat angst juist steeds meer plek aan tafel geeft.