Angst en Paniek

Angst groeit in gewone dagen

Angst hoeft niet te beginnen op een dramatisch moment. Ze kan zich langzaam mengen met gewone dagen, tot spanning steeds meer ruimte inneemt zonder dat je precies kunt aanwijzen wanneer dat is begonnen. Je staat op met een hoofd dat al aanstaat voordat je koffie hebt gehad, je telefoon licht op, iemand verwacht iets van je en ondertussen loopt de rest van de dag gewoon door. Aan de buitenkant lijkt er weinig bijzonders aan de hand. Vanbinnen ben je steeds alerter op wat er kan gebeuren, wat er mis kan gaan en hoe je jezelf daar alvast tegen kunt beschermen. Vooruitdenken wordt controleren, opletten wordt waakzaam blijven en ontspannen lukt steeds minder vanzelf.

Paniek kan veel plotselinger binnenkomen. Je hart schiet omhoog, je adem verandert, je wordt duizelig of benauwd en in korte tijd kan het voelen alsof je de controle verliest of alsof er lichamelijk iets ernstigs gebeurt. Zo’n aanval kan voorbijgaan, maar daarmee is de angst niet altijd verdwenen. De herinnering eraan kan ervoor zorgen dat je daarna scherper gaat letten op ieder signaal in je lichaam en situaties begint te vermijden waarin je bang bent dat het opnieuw gebeurt. Dan wordt niet alleen de paniekaanval belastend, maar ook het wachten erop. Je wereld kan ongemerkt kleiner worden terwijl steeds meer van je aandacht bezig is met voorkomen dat het opnieuw misgaat.

Je angst heeft lang niet altijd één duidelijke oorzaak. Misschien speelt er al langere tijd werkdruk, zijn er geldzorgen, verlies, mantelzorg of spanningen in een relatie. Misschien draag je al jaren veel verantwoordelijkheid en merk je dat de ruimte om tussendoor werkelijk te herstellen steeds kleiner is geworden. En soms is er helemaal geen heldere aanleiding. Je merkt vooral dat je sneller schrikt, meer vooruitdenkt, lichamelijke signalen minder vertrouwt of steeds vaker controle zoekt. Angst is dan niet meer alleen een gevoel dat af en toe langskomt. Ze begint mee te bepalen waar je heen durft, wat je vermijdt en hoeveel vrijheid je jezelf nog toestaat.

Wanneer je lichaam alarm slaat

Je kunt lang denken dat je het nog redt. Je past je aan, slikt iets weg, zet door, maakt een grap en zegt dat het druk is maar verder goed gaat. Tot je lichaam nadrukkelijker begint mee te praten. Je hart gaat tekeer in de auto, je adem schiet omhoog in de supermarkt of je zit tijdens een vergadering vooral te voelen of het wel goed blijft gaan. ’s Nachts blijft je hoofd zoeken naar verklaringen en oplossingen, terwijl je lijf nog steeds paraat staat. Je verlangt naar rust, maar tegelijk blijft een deel van je aandacht controleren of alles veilig genoeg is om die rust werkelijk toe te laten.

Wat angst en paniek zo ontregelend maakt, is dat niet alleen het angstige moment zelf steeds meer aandacht krijgt. Ook wat eraan voorafgaat en wat er misschien zou kunnen gebeuren, begint mee te tellen. Je merkt je hartslag op, voelt spanning in je borst of wordt even duizelig en bent meteen alerter. Een lichamelijk signaal waar je vroeger nauwelijks bij stilstond, kan ineens iets worden wat je nauwlettend volgt. Niet omdat je je aanstelt, maar omdat je steeds scherper bent gaan letten op alles wat een nieuwe golf van angst of paniek zou kunnen aankondigen. Juist dat voortdurende controleren zorgt ervoor dat er steeds minder momenten overblijven waarop je gewoon ergens kunt zijn zonder jezelf ondertussen in de gaten te houden.

Langzaam begint ook je gedrag zich aan te passen. Je gaat nog naar die afspraak, maar houdt alvast rekening met eerder vertrekken. Je rijdt nog auto, maar kiest liever een route waarop je minder onverwachte situaties tegenkomt. In een winkel kijk je waar de uitgang is en bij een drukke bijeenkomst bedenk je vooraf hoe je weg kunt wanneer het te veel wordt. Wat vroeger vanzelf ging, vraagt steeds vaker overleg met jezelf. Je kunt veel dingen nog wel, maar je vrijheid wordt steeds meer afhankelijk van de vraag of het veilig genoeg voelt. Zo neemt angst niet alleen ruimte in tijdens een moeilijk moment, maar begint ze ongemerkt mee te beslissen over waar je naartoe gaat, wat je vermijdt en hoeveel ruimte je jezelf nog geeft om gewoon te leven.

Als je bang wordt voor de angst

Na een paar heftige angst- of paniekmomenten kan er iets nieuws ontstaan: je wordt niet alleen bang van wat er gebeurt, maar ook van de mogelijkheid dat het opnieuw gebeurt. Je let scherper op je hartslag, ademhaling, duizeligheid of dat vreemde gevoel in je buik en merkt signalen op waar je vroeger waarschijnlijk aan voorbijging. Voor je het weet controleert je hoofd voortdurend of alles nog wel goed gaat. Een snellere hartslag is dan niet meer gewoon een snellere hartslag; meteen kan de vraag opkomen of er opnieuw paniek aankomt. Zo wordt niet alleen de angst zelf belastend, maar ook het voortdurende opletten of ze misschien terugkeert.

Daarmee kan een cirkel ontstaan die zichzelf steeds verder voedt. Hoe meer je controleert, hoe meer je opmerkt en hoe meer betekenis ieder lichamelijk signaal krijgt. Je houdt uitgangen in de gaten, plant vooruit, zorgt dat je niet te ver van huis bent of bedenkt alvast wat je kunt doen wanneer het misgaat. Soms ga je een situatie helemaal vermijden. Dat geeft op korte termijn houvast en opluchting, maar je krijgt daardoor ook steeds minder gelegenheid om te ervaren dat spanning kan oplopen én weer kan zakken zonder dat je hoeft te vluchten of voortdurend de controle te houden.

De reden achter al dat controleren en vermijden is heel begrijpelijk: je probeert jezelf veilig te houden. Alleen kan de prijs daarvan steeds hoger worden. Een winkel, vergadering, autorit of afspraak is dan niet meer gewoon wat hij is, maar ook een situatie waarvoor je vooraf in je hoofd al een nooduitgang bouwt. Zo krijgt angst steeds meer invloed op waar je naartoe gaat, wat je doet en hoeveel vrijheid je nog ervaart. Verandering begint daarom niet bij angst verbieden of jezelf dwingen nergens meer bang voor te zijn. Het begint bij herkennen hoe deze cirkel bij jou werkt en onderzoeken welke controles en vermijdingen je werkelijk helpen en welke de angst juist steeds meer ruimte zijn gaan geven.