Onzekerheid als je jezelf tegenhoudt

Altijd jezelf in de gaten houden

Onzekerheid is zelden één losse gedachte die even langskomt. Ze draait eerder als een radar met je mee. Heb ik dit goed gezegd? Was ik niet te veel? Had ik beter mijn mond kunnen houden? Vindt die ander mij nog wel oké? De ene keer staat die twijfel luid op de voorgrond, de andere keer zoemt ze op de achtergrond terwijl jij gewoon doorgaat. Vooral in contact met anderen merk je hoeveel aandacht eraan opgaat. Je wikt en weegt voordat je iets zegt, past je aan en probeert jezelf te bewijzen, terwijl geen enkel bewijs lang genoeg geldig lijkt te blijven. Daarna begint vaak de nabespreking in je eigen hoofd. Je speelt een gesprek opnieuw af alsof ergens een verborgen fout moet zitten, maakt jezelf kleiner voordat iemand daar aanleiding toe geeft en slikt woorden in die je eigenlijk wilde zeggen. Onzekerheid gaat daardoor verder dan weinig zelfvertrouwen. Ze stuurt mee in hoeveel ruimte je inneemt, welke keuzes je durft te maken en hoe snel je jezelf veroordeelt zodra je kwetsbaar bent. Waar die radar ooit is afgesteld verschilt per persoon, maar strenger worden voor jezelf helpt zelden. Interessanter is herkennen wanneer hij aanslaat, welke conclusie je er meteen aan verbindt en hoeveel van je gedrag inmiddels door twijfel wordt bestuurd.

Bang om door de mand te vallen

Onder een succes, promotie of compliment kan toch die ene koude vraag blijven liggen: wanneer ontdekken ze dat ik eigenlijk maar wat doe? Je hebt diploma’s, ervaring, resultaten en genoeg bewijs dat je weet wat je doet, maar vanbinnen voelt het alsof je er toevallig goed mee bent weggekomen en niemand dat tot nu toe doorheeft. Een compliment relativeer je, succes schrijf je toe aan geluk en één fout krijgt ineens de bewijskracht van een compleet onderzoeksrapport. Je bent dan niet zozeer bang voor de taak zelf, maar voor het moment waarop iemand eindelijk ziet wat jij allang vreest: dat je door de mand valt. Het merkwaardige is dat de feiten gewoon blijven staan, terwijl je hoofd ondertussen druk bezig is ze ongeldig te verklaren. Daardoor verdwijnt je succes niet, maar wel het vertrouwen dat je het werkelijk aan jezelf mag toeschrijven. Je blijft presteren om iets te bewijzen wat na iedere prestatie opnieuw ter discussie wordt gesteld, alsof onzekerheid een boekhouder is die fouten keurig op jouw naam zet en successen steeds naar een andere afdeling doorschuift.

Jezelf alvast kleiner maken

Onzekerheid kan ervoor zorgen dat je de afwijzing waar je bang voor bent zelf alvast probeert vóór te zijn. Niet bewust, maar doordat aanpassen veiliger is gaan voelen dan zichtbaar worden. Zodra je merkt dat jouw mening, grens of behoefte spanning kan geven, trek je iets van jezelf terug: je zegt minder dan je denkt, slikt in wat je eigenlijk wilde benoemen of zegt ja terwijl je lichaam allang nee heeft gestemd. Aan de buitenkant lijkt dat soepel, aardig en gemakkelijk, terwijl jij jezelf ondertussen alvast op maat knipt voordat iemand überhaupt heeft gemeten. Daarmee koop je op korte termijn rust, maar de rekening komt later. In je hoofd blijft de controlekamer draaien: ben ik niet lastig, te gevoelig, te veel of te moeilijk? Het wrange is dat waardering daardoor steeds minder goed binnenkomt. Iemand vindt je aardig, prettig of betrokken, maar jij weet hoeveel je daarvoor hebt aangepast en ingeslikt, waardoor de bevestiging vooral lijkt te gelden voor de versie van jou die niemand voor het hoofd stoot. Zo blijft onzekerheid zichzelf voeden: je krijgt wel waardering, maar nooit helemaal het bewijs waar je eigenlijk naar verlangt, omdat je steeds minder laat zien of die waardering er óók zou zijn wanneer je gewoon zegt wat je vindt, aangeeft waar je grens ligt en ruimte inneemt zonder jezelf eerst kleiner te maken.

Waar onzekerheid zich verraadt

Onzekerheid verraadt zich vaak niet in grote momenten, maar in kleine zinnetjes die bijna ongemerkt uit je mond rollen. ‘Maakt mij niet uit’, terwijl je precies weet wat je wilt. ‘Geen probleem’, terwijl je schouders inmiddels officieel bezwaar hebben aangetekend. Een snel sorry terwijl je niets verkeerd hebt gedaan, een vraag die je toch maar niet stelt of een mening die onderweg wordt afgezwakt voordat iemand erop kan reageren. Je zegt ja omdat nee meer spanning oproept dan je lief is en lacht mee terwijl iets je eigenlijk raakt. Niet omdat je geen mening, grens of behoefte hebt, maar omdat je voortdurend inschat wat die met het contact zou kunnen doen. Misschien raakt iemand teleurgesteld, vindt diegene je lastig of verandert ineens de sfeer. Juist daarin wordt onzekerheid zichtbaar: niet doordat je voortdurend bang in een hoek zit, maar doordat je jezelf de hele dag door in kleine beetjes corrigeert voordat iemand anders daar überhaupt om heeft gevraagd. Je mond zegt dat alles prima is, terwijl de rest van jou soms al lang een ander verslag heeft ingeleverd.