Sloop de excuusmaker

Sloop de Excuusmaker

Er woont in bijna elk team wel een excuusmaker. Soms zit hij in één medewerker, soms in een hele afdeling en soms gewoon gezellig in jezelf. Hij klinkt verstandig, druk, betrokken en zorgvuldig. Hij zegt dingen als: “Daar moeten we nog even goed naar kijken”, “Nu is niet het goede moment”, “We hebben het al zo druk” of “Daar moet eerst draagvlak voor komen.” Dat klinkt allemaal heel volwassen, maar ondertussen gebeurt er precies niks. De agenda schuift door, de spanning blijft liggen en iedereen doet alsof het heel professioneel is dat niemand beweegt. De excuusmaker is vaak geen openlijke luiheid, maar verpakte luiheid. Dat maakt hem juist zo lastig. Openlijke luiheid herken je nog. Die ligt op de bank met chips op zijn buik en zegt tenminste eerlijk dat het vandaag niet gaat gebeuren.

De excuusmaker komt in pak binnen, heeft een notitieblok bij zich en lijkt op het eerste gezicht bijzonder professioneel. Hij vertraagt niet alleen door onwil, maar ook door onzekerheid, schaamte, spanning, vermijding of de angst om ergens op afgerekend te worden. En omdat hij zo redelijk klinkt, krijgt hij vaak langer ruimte dan goed is voor de mens, het team en het werkplezier. Daarom is de excuusmaker zo hardnekkig. Hij verstopt zich niet achter grote leugens, maar achter redelijke zinnen. En redelijke zinnen zijn gevaarlijk, want niemand wil de botte boer zijn die zegt: “Volgens mij zijn we hier gewoon aan het wegduiken.” Toch begint daar vaak de beweging. Niet bij nog een plan, nog een ronde of nog een nette formulering, maar bij het moment waarop iemand durft te zeggen dat het uitstel inmiddels een eigen functie heeft gekregen.

Wanneer een excuus verstandig klinkt

In organisaties wordt veel verpakt als zorgvuldigheid. Nog een overleg. Nog een inventarisatie. Nog een ronde afstemming. Nog even parkeren tot na de vakantie, na de kwartaalrapportage, na de drukke periode, na de reorganisatie, na het moment waarop iedereen spontaan uitgerust, helder en fantastisch beschikbaar is. Dat moment komt meestal ergens tussen Pasen en nooit, maar het klinkt zo netjes dat niemand meteen opstaat om het raam open te zetten. Natuurlijk moet je niet roekeloos door het werk heen banjeren alsof je met een sloophamer door een porseleinkast loopt. Maar er is een verschil tussen zorgvuldig zijn en blijven hangen in uitstel, wegducken en geen verantwoordelijkheid willen of durven nemen.

Zorgvuldigheid brengt iets verder. Uitstel houdt iets op zijn plaats. Dat verschil lijkt klein, maar op de werkvloer voel je het meteen. Bij zorgvuldigheid komt er richting. Bij uitstel komt er vooral nog een afspraak in de agenda. De excuusmaker leeft van dat verschil. Hij doet alsof hij beschermt, terwijl hij vaak vooral vermijdt. Hij beschermt het bestaande patroon, de bekende spanning, de oude rolverdeling of de stilte waar iedereen zich inmiddels aan heeft aangepast. En voor je het weet wordt iets wat ooit ongemakkelijk was een soort kantoormeubel. Het staat er, iedereen loopt eromheen en niemand weet nog wie het ooit heeft neergezet.

Het excuus als nette jas om angst

Achter veel excuusgedrag zit geen dwarsigheid, maar angst: angst om zichtbaar te worden, een verkeerde keuze te maken, iemand teleur te stellen, de sfeer te verstoren of te ontdekken dat een probleem niet vanzelf verdwijnt als je er lang genoeg professioneel omheen praat. Dat is geen zwaktebod, maar wel iets om serieus te nemen, want angst die zich verkleedt als redelijkheid kan jarenlang de toon bepalen. Dat zie ik bij medewerkers die blijven zeggen dat ze het nog wel redden, terwijl hun energie al weken op het randje hangt. Ik zie het bij leidinggevenden die signalen wel voelen, maar het gesprek blijven uitstellen omdat ze “de juiste toon” nog zoeken.

Ik zie het bij teams die precies weten waar het schuurt, maar inmiddels zo goed getraind zijn in vermijden dat iedereen vriendelijk knikt terwijl de olifant gewoon een eigen bureaustoel heeft gekregen. De excuusmaker houdt de boel schijnbaar rustig, en dat is zijn aantrekkingskracht. Alleen betaal je daar later rente over: in energieverlies, irritatie, cynisme, verminderde samenwerking, uitval of dat vage gevoel dat iedereen wel werkt, maar niemand nog echt beweegt. Dan is er aan de buitenkant nog steeds bedrijvigheid, maar vanbinnen staat de motor al een tijdje stationair te brommen op een parkeerplaats waar niemand wil blijven.

Sloop hem niet met geweld

De titel zegt: sloop de excuusmaker. Maar dat betekent niet dat je mensen moet afbranden, beschuldigen of met een managementhamer op tafel moet slaan. Dan krijg je geen beweging, maar verdediging. En voor je het weet heb je naast de excuusmaker ook nog een slachtoffercommissie, drie gekwetste blikken en een team dat ineens “veiligheid” roept terwijl niemand nog eerlijk durft te ademen. Dan heb je het probleem niet opgelost, maar alleen een netter jasje gegeven met een mapje erbij. De excuusmaker sloop je niet door harder te duwen. Je sloopt hem door eerlijker te kijken. Welke zin gebruiken we steeds om niet in beweging te komen? Waar noemen we uitstel eigenlijk zorgvuldigheid? Waar weten we allang wat nodig is, maar durven we de eerste stap niet te zetten?

Welk gesprek wordt te lang niet gevoerd? Welke spanning is inmiddels normaal geworden? Dat zijn geen gezellige vragen, maar goede vragen zijn niet altijd gezellig. Soms zijn ze nodig, net als de vuilnis buitenzetten voordat de hele keuken naar oud besluit ruikt. In mijn coaching kijk ik liever niet naar wie de schuldige is, maar naar welk patroon zichzelf steeds opnieuw herhaalt. Dat is meestal interessanter en eerlijker. Want zodra iemand alleen de schuld krijgt, gaat iedereen in de verdediging. Maar zodra je samen ziet welk excuus telkens terugkomt, ontstaat er ruimte. Dan wordt het minder persoonlijk aangevallen en meer gezamenlijk wakker worden.

Van excuus naar verantwoordelijkheid

Een excuus wordt pas gevaarlijk wanneer het verantwoordelijkheid vervangt. Iedereen heeft redenen, omstandigheden, werkdruk, grenzen, vermoeidheid en onduidelijkheid. Dat bestaat allemaal, maar als elke reden een halteplaats wordt, komt niemand nog thuis. Dan wordt het leven een wachtkamer met tl-licht, waar iedereen zegt dat het straks vast beter wordt en ondertussen de koffie steeds slechter smaakt en steeds slapper wordt gezet. Dat is geen rust meer, maar onverschilligheid met een plastic roerstaafje erin. Verantwoordelijkheid nemen betekent niet dat je alles moet kunnen, maar dat je eerlijk kijkt naar jouw aandeel, jouw grens, jouw keuze en jouw volgende stap.

Dat geldt voor medewerkers, leidinggevenden en teams. Niet vanuit schuld, maar vanuit volwassenheid. Je hoeft niet ineens een held te worden met een cape en een flip-over, je hoeft alleen te stoppen met doen alsof niets doen ook een vorm van beleid is. Soms is de eerste stap klein: een gesprek voeren, een grens aangeven, een afspraak concreet maken, een patroon benoemen of stoppen met doen alsof iets nog vaag is terwijl iedereen het al maanden voelt. Kleine stappen zijn niet minder waard. Ze zijn vaak de enige stappen die echt beginnen, omdat ze niet uit grootspraak komen, maar uit het moment waarop iemand eindelijk zegt: genoeg eromheen gelopen, nu kijken we ernaar.

Wat deze WerkPrikkel zichtbaar maakt

Sloop de Excuusmaker gaat over het moment waarop uitleg, uitstel en redelijkheid niet meer helpen, maar belemmeren. Het gaat over teams en mensen die willen bewegen, maar zichzelf vasthouden met zinnen die verstandig klinken en ondertussen alle energie uit het werk trekken. Dat maakt deze WerkPrikkel niet hard, maar wel eerlijk, want soms zit de grootste blokkade niet in wat iemand weigert, maar in wat iedereen blijft uitleggen. Deze WerkPrikkel helpt je kijken naar excuusgedrag zonder meteen te beschuldigen. Achter een excuus zit vaak iets menselijks: spanning, onzekerheid, loyaliteit, vermoeidheid of angst om het verkeerde te doen.

Maar menselijk is niet hetzelfde als houdbaar. Soms moet je een patroon serieus nemen door het niet langer te sparen. Niet omdat mensen verkeerd zijn, maar omdat het werk, de samenwerking en het werkplezier anders langzaam blijven weglekken. Ik gebruik deze WerkPrikkel om zichtbaar te maken waar een organisatie, team of medewerker zichzelf gevangen houdt in redelijke vertraging. Niet met harde oordelen, maar met scherpe vragen. Want wie het excuus alleen veroordeelt, mist meestal wat eronder zit, en wie het excuus alleen begrijpt, laat het te lang bestaan. Precies daartussen begint het echte sloopwerk: verantwoordelijkheid nemen voor wat je doet, uitstelt of steeds opnieuw uitlegt.