Verslaving doorbreek het patroon

Als verslaving er normaal uitziet

Verslaving komt allang niet altijd binnen met lege flessen, drugs, pillen of een leven dat zichtbaar uit elkaar valt. Ze kan ook gewoon op de bank zitten met een telefoon in de hand, nog één spelletje openen, iets bestellen wat je niet nodig hebt of na etenstijd opnieuw achter de laptop kruipen. Scrollen, gamen, gokken, kopen, eten, seks, alcohol, middelen of voortdurend bezig blijven kunnen allemaal iets opleveren wat op dat moment bijzonder welkom is: even geen onrust, verveling, spanning of gedachten waar je niet op zit te wachten. Dat werkt vaak uitstekend. Voor even. Precies daarom pak je het de volgende keer opnieuw, totdat iets wat eerst ontspanning, afleiding of plezier gaf steeds vaker nodig wordt om je überhaupt nog anders te voelen.

Niet hoe vaak je iets doet vertelt daarom het hele verhaal, maar hoeveel vrijheid je nog hebt om het níét te doen. Je neemt je voor te stoppen en zit tien minuten later toch weer te scrollen. Je zou één drankje nemen, één gok wagen of op tijd afsluiten en merkt achteraf dat je afspraak met jezelf alweer zonder overleg is gewijzigd. Slaap, geld, aandacht, gezondheid of relaties beginnen mee te betalen, terwijl aan de buitenkant weinig spectaculairs hoeft te gebeuren. Niet ieder hardnekkig patroon is daarmee meteen een verslaving. Interessanter is wanneer jij steeds minder beslist óf, wanneer en hoeveel je doet, welke taak het gedrag inmiddels heeft gekregen en waarom juist dát knopje zo aantrekkelijk wordt zodra het vanbinnen begint te schuren.

Als verslaving steeds meer mee beslist

Wanneer een middel of gedrag steeds meer ruimte inneemt, blijft dat zelden netjes op één plek zitten. Het schuift mee naar je relatie, slaap, gezondheid, baan en aandacht voor mensen die belangrijk voor je zijn. Je zit samen op de bank, maar een deel van jou is alweer bezig met de volgende prikkel, het volgende glas, je telefoon, gokken, kopen of gewoon het moment waarop je even niet hoeft te voelen wat er vanbinnen speelt. De ander merkt soms eerder dan jij dat je minder bereikbaar wordt. Er komen vragen, irritatie of juist stilte omdat ieder gesprek hetzelfde rondje lijkt te lopen. Jij voelt je gecontroleerd, de ander buitengesloten en ondertussen zit er op dezelfde bank steeds meer ruimte tussen jullie.

Ook je lichaam houdt de administratie bij. Je gaat door terwijl je moe bent, dempt onrust wanneer je eigenlijk rust nodig hebt en merkt pas later hoeveel energie het kost om alles gewoon te laten lijken. Slecht slapen, prikkelbaarheid, somberheid en een opgejaagd gevoel kunnen zich opstapelen, terwijl je naar buiten toe blijft regelen, lachen en verschijnen alsof er weinig aan de hand is. Dat is geen bewijs dat het meevalt. Je kunt verrassend lang blijven functioneren terwijl je vrijheid langzaam kleiner wordt. Verslaving hoeft je leven niet met veel lawaai over te nemen. Ze kan ook iedere dag een klein stukje meer mee beslissen, totdat rust onrustig voelt, nabijheid ingewikkeld wordt en je steeds minder zelf bepaalt waar je naar grijpt wanneer het schuurt.

De fabel van de sterke wil

Verslaving wordt nog vaak benaderd alsof je vooral wat meer ruggengraat moet bestellen. Maandagochtend streng toespreken, vanaf nu minder drinken, stoppen met gokken, niet meer eindeloos scrollen of jezelf voortdurend bezighouden om vooral niets te hoeven voelen. Je meent het ook. Alleen is een ingesleten patroon vaak eerder wakker dan je goede voornemen. Zodra spanning oploopt, leegte voelbaar wordt of schaamte zich meldt, ligt de bekende uitweg alweer klaar. Daarna komt de kater soms zonder alcohol: je baalt van jezelf, vindt dat je sterker had moeten zijn en zoekt precies daardoor opnieuw iets waarmee je dat gevoel even niet hoeft te voelen. Niet omdat je karakter te klein is, maar omdat het gedrag inmiddels een functie heeft gekregen: dempen, afleiden, verdoven, spanning ontladen of een paar minuten rust.

Dat ontslaat je niet van verantwoordelijkheid. Juist niet. Alleen begint verantwoordelijkheid niet bij jezelf voor de zoveelste keer veroordelen, maar bij eerlijk onderzoeken wat er gebeurt vlak vóórdat je opnieuw grijpt naar wat je eigenlijk wilde laten. In onze gesprekken kijken we naar wat je voelt, wat je juist probeert níét te voelen, welke situaties de drang versterken en wat het gedrag je eerst oplevert voordat de rekening komt. Alleen iets verbieden haalt de uitweg weg, maar niet automatisch de reden waarom je hem nodig had. We zoeken daarom naar andere keuzes op het moment dat het patroon zich aandient. Niet om van wilskracht een nieuwe wedstrijd te maken, maar om stap voor stap weer meer zelf te beslissen wat er gebeurt wanneer het vanbinnen begint te schuren.